🐝 ფუტკრის შხამი (აპიტოქსინი) – ბუნებრივი ბიოაქტიური კომპლექსი და მისი სამკურნალო მნიშვნელობა

ფუტკრის შხამი საუკუნეების განმავლობაში გამოიყენებოდა როგორც ხალხურ, ისე ოფიციალურ მედიცინაში. დღეს ის ცნობილია სახელწოდებით აპიტოქსინი („Apis“ – ფუტკარი, „toxin“ – შხამი) და წარმოადგენს ფუტკრის შხამიანი ჯირკვლების სეკრეტს.
ფუტკრის შხამი ერთდროულად არის თავდაცვის საშუალება და სამკურნალო პოტენციალის მქონე ბუნებრივი ბიოლოგიური კომპლექსი.

🐝 რა წარმოადგენს ფუტკრის შხამს?

მუშა ფუტკარსა და დედა ფუტკარს გააჩნიათ თავდაცვის ორგანო – ნესტარი, რომელიც კაუჭების გამო კანში რჩება. ნესტრის სისტემაში შედის:

• ორი შხამის გამომუშავებელი ჯირკვალი
• შხამის რეზერვუარი
• ნესტარი კაუჭოვანი სტრუქტურით

კბენისას ნესტარი რჩება კანში, ხოლო ფუტკარი იღუპება.

📌 ახლად გამოჩეკილ ფუტკარს კბენა არ შეუძლია.
📌 15–20 დღის ასაკში ფუტკრის ორგანიზმში გროვდება 0,3 – 0,8 მგ თხევადი შხამი.
შხამის რაოდენობა და ხარისხი დამოკიდებულია:

• ფუტკრის ასაკზე
• საკვების ხარისხზე
• სეზონზე

🧪 ფუტკრის შხამის ფიზიკური თვისებები

ფუტკრის შხამი არის:

• გამჭვირვალე, ოდნავ მოყვითალო
• წებოვანი სითხე
• მწარე გემოს მქონე
• სპეციფიკური, თაფლის მსგავსი სუნით

კბენისას გამოყოფილი სუნი ააქტიურებს სხვა ფუტკრებს ბუდის დასაცავად.

ძირითადი ფიზიკურ-ქიმიური მახასიათებლები:

• pH: 4,5–5,5
• შეიცავს დაახლოებით 40% მშრალ ნივთიერებას
• ჰაერზე სწრაფად მაგრდება
• წყალში ადვილად იხსნება
• სპირტში შედარებით ძნელად
• წყალხსნარში სწრაფად იშლება
• გამომშრალ მდგომარეობაში ინარჩუნებს თვისებებს რამდენიმე წელი

🔥 115°C-მდე გაცხელებისას ან გაყინვისას არ კარგავს თვისებებს.
⚠ მგრძნობიარეა კუჭის ფერმენტების მიმართ (პეპსინი, რენინი), ამიტომ პერორალურად მიღებისას იშლება.

🔬 ფუტკრის შხამის ქიმიური შემადგენლობა

აპიტოქსინი წარმოადგენს რთულ ბიოლოგიურ კომპლექსს, რომელიც შეიცავს:

• ამინომჟავებს
• ცილებს
• ფერმენტებს
• მინერალურ ნივთიერებებს
• ბიოლოგიურად აქტიურ პეპტიდებს

მთავარი აქტიური კომპონენტები:

მელიტინი

• შეადგენს მშრალი მასის დაახლოებით 50%-ს
• შედგება 12 ამინომჟავისგან
• აზიანებს უჯრედის მემბრანას
• აფართოვებს სისხლძარღვებს
• ამცირებს არტერიულ წნევას
• აფერხებს სისხლის შედედებას
• იწვევს ანთებით რეაქციას შეყვანის ადგილზე

აპამინი

• მოქმედებს ნერვულ სისტემაზე
• ზრდის ნერვული აგზნებადობას

სხვა კომპონენტები:

• ჰისტამინი (~1%)
• ფოსფოლიპაზა A
• ჰიალურონიდაზა

ჰიალურონიდაზა ზრდის ქსოვილების გამტარობას, რაც აჩქარებს შხამის შეწოვას.

🦠 ფუტკრის შხამი – ძლიერი ანტისეპტიკი

აპიტოქსინი ძლიერ ანტისეპტიკურ მოქმედებას ავლენს. სტერილურობას ინარჩუნებს 1:50 000 გაზავების შემთხვევაშიც კი. ზაფხულში მისი ტოქსიკური მოქმედება უფრო ძლიერია, ვიდრე ზამთარში.
ზოგიერთი კვლევის მიხედვით, მისი ფერმენტული აქტივობა ბევრად აღემატება გველის შხამის აქტივობას.

🏭 ფუტკრის შხამის მოპოვება

1 გრამი შხამის მისაღებად საჭიროა დაახლოებით 10 000 ფუტკარი.
თანამედროვე მეთოდით გამოიყენება სპეციალური აპარატი, რომელიც ელექტროიმპულსით აღიზიანებს ფუტკარს. ამ დროს:

• ნესტარი არ ზიანდება
• ფუტკარი არ კვდება
• შხამი გროვდება სპეციალურ მინის ზედაპირზე

გამომშრალი შხამი ინახება ბნელ და გრილ ადგილას და 7–8 წელი არ კარგავს თვისებებს.

💊 ფუტკრის შხამის სამკურნალო თვისებები (აპითერაპია)

აპიტოქსინით მკურნალობას ეწოდება აპითერაპია. მოქმედება ვრცელდება:

• ნერვულ სისტემაზე
• სისხლძარღვოვან სისტემაზე
• იმუნურ სისტემაზე

ძირითადი სამკურნალო ეფექტები:

✔ ანთების საწინააღმდეგო
✔ ტკივილგამაყუჩებელი
✔ ანტიბაქტერიული
✔ სისხლის გათხევადება
✔ ქოლესტერინის შემცირება
✔ სისხლის მიმოქცევის გაუმჯობესება
✔ კაპილარების გამტარობის რეგულაცია
✔ მიოკარდიუმის სტიმულაცია

გამოიყენება:

• ჰიპერტონიის დროს
• თრომბოზების პროფილაქტიკისთვის
• ათეროსკლეროზის დროს
• რევმატიული დაავადებებისას
• ნევრალგიების დროს
• რადიკულიტისას
• ბრონქული ასთმის შემთხვევაში
• შაკიკის დროს

მცირე დოზებით ამცირებს ალერგიულ რეაქციებს.

🧴 ფუტკრის შხამზე დამზადებული პრეპარატები

აპიტოქსინი გამოიყენება:

• მალამოების სახით
• ელექტროფორეზისას
• ინექციური ფორმით
• ბუნებრივი კბენით (სამედიცინო მეთვალყურეობით)

გამოიყენება ვარიკოზული ვენების, სახსრების დაავადებებისა და კუნთოვანი ტკივილის სამკურნალოდ.

⚠ ფუტკრის შხამის გამოყენების უკუჩვენებები

არ შეიძლება გამოყენება:

• ინდივიდუალური აუტანლობის შემთხვევაში
• სისხლის დაავადებებისას
• სისხლდენების დროს
• გულ-სისხლძარღვთა დეკომპენსაციისას
• ღვიძლის, თირკმლის, კუჭქვეშა ჯირკვლის დაავადებებისას
• მწვავე ინფექციებისას
• ავთვისებიანი სიმსივნეების დროს

დიდი დოზით შესაძლოა გამოიწვიოს:

• ძლიერი შეშუპება
• თავბრუსხვევა
• სუნთქვის გაძნელება
• შოკური მდგომარეობა

🧍 ფუტკრის შხამის მოქმედება ადამიანზე

ადამიანი ჩვეულებრივ იტანს 5–10 კბენას. ადგილობრივი რეაქცია:

• ტკივილი
• სიწითლე
• შეშუპება
• ადგილობრივი ტემპერატურის მომატება

100–300 კბენის შემთხვევაში ვითარდება ზოგადი ინტოქსიკაცია. მომატებული მგრძნობელობა აღინიშნება მოსახლეობის დაახლოებით 0,5–2%-ში.

🚑 პირველადი დახმარება ფუტკრის კბენისას

1️⃣ სწრაფად ამოიღეთ ნესტარი
2️⃣ დაამუშავეთ ადგილი ცივი წყლით
3️⃣ გამოიყენეთ ანტისეპტიკი
4️⃣ დაადეთ ყინული
5️⃣ მიიღეთ ანტიჰისტამინური პრეპარატი
6️⃣ მიიღეთ დიდი რაოდენობით სითხე

⚠ თუ გამოვლინდა სუნთქვის გაძნელება, ძლიერი შეშუპება ან თავბრუსხვევა — დაუყოვნებლივ მიმართეთ ექიმს.

📌 დასკვნა

ფუტკრის შხამი წარმოადგენს უნიკალურ ბუნებრივ ბიოაქტიურ კომპლექსს, რომელიც ერთდროულად არის ძლიერი ტოქსიკური ნივთიერება და მნიშვნელოვანი სამკურნალო საშუალება.
მისი გამოყენება უნდა ხდებოდეს მხოლოდ სპეციალისტის მეთვალყურეობით, რადგან სწორ დოზაში იგი სამკურნალოა, ხოლო გადაჭარბების შემთხვევაში — საფრთხის შემცველი.
აპიტოქსინი კვლავ რჩება თანამედროვე აპითერაპიის ერთ-ერთ ყველაზე საინტერესო და კვლევად მიმართულებად. 🐝

❓ FAQ – ხშირად დასმული კითხვები

❓ რა არის ფუტკრის შხამი?
ფუტკრის შხამი, იგივე აპიტოქსინი, წარმოადგენს ფუტკრის შხამიანი ჯირკვლების სეკრეტს, რომელიც გამოიყენება თავდაცვისთვის და სამკურნალოდ აპითერაპიაში.

❓ რა არის აპიტოქსინი?
აპიტოქსინი არის ფუტკრის შხამის სამეცნიერო სახელწოდება და შეიცავს მელიტინს, აპამინს, ფერმენტებსა და სხვა ბიოლოგიურად აქტიურ ნივთიერებებს.

❓ როგორ მოქმედებს ფუტკრის შხამი ადამიანის ორგანიზმზე?
იგი აფართოვებს სისხლძარღვებს, ამცირებს სისხლის შედედებას, მოქმედებს ნერვულ სისტემაზე, ამცირებს ანთებას და აუმჯობესებს სისხლის მიმოქცევას.

❓ რა არის მელიტინი?
მელიტინი არის ფუტკრის შხამის მთავარი აქტიური კომპონენტი, რომელიც შეადგენს მშრალი მასის დაახლოებით 50%-ს და პასუხისმგებელია ტკივილსა და ანთებით რეაქციაზე.

❓ რისთვის გამოიყენება ფუტკრის შხამი?
გამოიყენება აპითერაპიაში ჰიპერტონიის, რევმატიული დაავადებების, ნევრალგიების, ვარიკოზული ვენების და სხვა მდგომარეობების სამკურნალოდ.

❓ რამდენი ფუტკრის კბენა არის საშიში?
ადამიანის უმრავლესობა იტანს 5–10 კბენას. 100–300 კბენა შეიძლება გამოიწვიოს ინტოქსიკაცია. ალერგიული ადამიანებისთვის ერთი კბენაც შეიძლება საშიში იყოსინული და საჭიროების შემთხვევაში მიიღოთ ანტიჰისტამინური პრეპარატი.

❓ აქვს თუ არა ფუტკრის შხამს უკუჩვენებები?
დიახ. არ გამოიყენება ინდივიდუალური აუტანლობის, სისხლის დაავადებების, მძიმე გულ-სისხლძარღვთა პრობლემების, ინფექციების და სიმსივნეების დროს.

❓ შესაძლებელია თუ არა იმუნიტეტის გამომუშავება ფუტკრის შხამის მიმართ?
ხშირი კბენისას ორგანიზმი შეიძლება გამოიმუშავოს ანტისხეულები და მგრძნობელობა შემცირდეს, თუმცა ეს ინდივიდუალურია.

ბმები:
გარე წყაროები: International Bee Research Association (IBRA); Bees Program – University of Georgia; საქართველოს მეფუტკრეთა გაერთიანება; ჯარას მეფუტკრეთა ასოციაცია
ფუტკარი: მონო- და პოლიფლორული თაფლი; ფუტკრის აგებულება; ფუტკრის ოჯახი;დედა ფუტკარი;მუშა ფუტკარიმამალი ფუტკარი; ფუტკრის გამრავლება
თაფლი: თაფლის ფიზიკური თვისებები;თაფლის ქიმიური თვისებები;თაფლის სასარგებლო თვისებები;თაფლის საკვები ღირებულება და მიღების ნორმა; თაფლის მნიშვნელობა სპორტსმენებისათვის; თაფლის მიღების უკუჩვენებები;თაფლის ხარისხი და სიმწიფე; თაფლის შენახვა; ხელოვნური თაფლი; თაფლის ფალსიფიკაცია და რჩევები; თაფლის ნაირსახეობები; მომწამვლავი თაფლი
ფუტკრის პროდუქტები: ყვავილის მტვერი და ჭეო: ფუტკრის შხამი: დინდგელი (პროპოლისი): ფუტკრის რძე: ანათალი: ცვილი: მკვდარი ფუტკრები (подмор): სანთლის არაყი
მედიცინა: აპითერაპია: გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები: სასუნთქი სისტემის დაავადებები: საჭმლის მომნელებელი სისტემის დაავადებები: კანის დაავადებები: ენდოკრინული სისტემის დაავადებები: პირის ღრუს დაავადებები: საყრდენ-მამოძრავებელი აპარატის პათოლოგია
კოსმეტოლოგია: სახის ნიღბები; ანტიცელულიტური მასაჟი თაფლით
თაფლი კულინარიაში: გოზინაყი; თაფლის მუსები; კოლიო; თაფლის ნამცხვრები (ტორტი, ვაფლის პრიანიკები); თაფლის ნაყინები; სალათები თაფლით (მათ შორის უმი სტაფილო თაფლით და არაჟნით); თაფლის კრემები; თაფლის საწებლები
გამოგვყევით სოციალურ ქსელებში: 1